Soygazlar

Kimsenin beklemediği aile

Mendeleyev 1869’da periyodik tablosunu hazırladığında soygazların hiçbiri bilinmiyordu. Tepkimeye girmedikleri için kimyasal analizlerde hiç ortaya çıkmamışlardı. Argon 1894’te, neredeyse yüzde 1’i argon olan sıradan havanın içinde saklanırken bulundu. Dört yıl içinde helyum, neon, kripton ve ksenon da onu izledi ve periyodik tablo yepyeni bir sütun kazandı.

Dolu kabuklar, bağ kurmaya ilgisizlik

Soygaz atomlarının dış elektron kabukları tamamen doludur: helyumda iki, diğerlerinde sekiz elektron bulunur. Verecek elektronları da yeni elektronlara yerleri de yoktur; bu yüzden nadiren bağ kurarlar. Moleküller yerine tek atomlar hâlinde bulunurlar ve hepsi renksiz ve kokusuzdur.

“Eylemsiz” (inert) nitelemesinin pek doğru olmadığı ortaya çıktı. 1962’de Neil Bartlett ilk soygaz bileşiği olan ksenon hekzafloroplatinatı elde etti; bugün ksenon ve kriptonun birçok bileşiği bilinmektedir. Ancak helyum ve neon hiçbir zaman kararlı, nötr bir bileşik oluşturmaya zorlanamamıştır.

Geceyi aydınlatanlar

Soygaz dolu bir tüpten elektrik akımı geçirdiğinizde gaz, o elemente özgü bir renkte parlar. Neon ünlü kırmızı-turuncuyu, argon soluk mor-maviyi, kripton beyazımsı bir lavanta rengini, ksenon ise otomobil farlarında ve sinema projektörlerinde kullanılan parlak mavi-beyazı verir. Başka renklerdeki “neon” tabelaların çoğunda aslında cıva ve renkli fosforlarla birlikte argon kullanılır.

Işıltının ötesindeki kullanımlar

Radon ise grubun aykırı üyesidir. Radyoaktiftir ve kayalardan sızarak evlere girer; sigaradan sonra akciğer kanserinin önde gelen nedenlerinden biridir. Birçok ülke bodrum katlarının ve zemin katların radon açısından test edilmesini önerir.

• Helyum: MR cihazlarındaki süper iletken mıknatısların soğutulması, balonların ve hava gemilerinin havalandırılması
• Argon: kaynakta ve geleneksel ampullerin içinde koruyucu atmosfer
• Ksenon: uzay araçlarındaki iyon iticiler ve genel anestezik
• Kripton: yalıtımlı çift camlar ve bazı yüksek performanslı lambalar