Alkali metaller

Neden bu kadar şiddetli tepkime verirler

Her alkali metalin en dış kabuğunda tek bir elektron bulunur; bu elektron çekirdekten uzaktadır ve altındaki dolu kabuklar tarafından perdelenir. Atom bu elektronu kaybettiğinde bir soygazın kararlı elektron dizilimine kavuşur, bu yüzden elektronu çok kolay verir. Sonuçta 1+ yüklü bir iyon oluşur ve büyük miktarda enerji açığa çıkar.

Lityumu suya atarsanız düzenli biçimde köpürür. Sodyum yüzeyde oradan oraya fırlar ve alev alabilir. Potasyum anında leylak rengi bir alevle tutuşur; rubidyum ve sezyum ise patlar. Her durumda metal, hidrojen gazı ve kuvvetli bazik bir hidroksit çözeltisi oluşturur. Grubun adı da buradan gelir: “alkali” sözcüğü, potas ve sodanın ilk kez elde edildiği bitki küllerini anlatan Arapça el-kalî kelimesinden türemiştir.

Grupta aşağı inildikçe neler değişir

1. grupta aşağı inildikçe her element yeni bir elektron kabuğu ekler. Dış elektron daha uzakta durur ve daha gevşek tutulur, bu yüzden tepkimeye girme eğilimi hızla artar. Aynı zamanda atomları bir arada tutan metalik bağlar zayıflar: erime noktası lityumda 181 °C iken sezyumda 28 °C’ye düşer; sezyum sıcak bir günde kendiliğinden erir.

Metaller ayrıca daha yoğun ve daha yumuşak hâle gelir. Lityum, sodyum ve potasyum suda yüzerken rubidyum ve sezyum batar. Hepsi bıçakla kesilebilir; kesilen yüzeyde parlak, gümüşi bir renk görünür ve bu yüzey birkaç saniye içinde kararır.

Saklanmaları ve kullanılmaları

Alkali metaller havadaki oksijen ve nemle tepkimeye girdikleri için mineral yağ altında ya da argonla doldurulmuş kapalı ampullerde saklanır. Lityum o kadar hafiftir ki yağın üzerinde yüzer; bu nedenle genellikle vazelinle kaplanır. Bu metallerin yol açtığı yangınlar suyla söndürülemez; kuru kum ya da özel toz söndürücüler gerekir.

Günlük hayatta karşılaştığımız yerler

Saf alkali metallere laboratuvar dışında pek rastlanmaz, ama bileşikleri her yerdedir. Sodyum ve potasyum iyonları sinirlerinizdeki elektrik sinyallerini taşır ve vücudunuz bu iyonların dengesini korumak için sürekli çalışır.

• Lityum: telefonlarda, dizüstü bilgisayarlarda ve elektrikli otomobillerde kullanılan şarj edilebilir piller
• Sodyum: sofra tuzu, kabartma tozu ve eski sokak lambalarının sarı ışığı
• Potasyum: gübreler ve muz ile patatesteki potasyum
• Rubidyum ve sezyum: saniyeyi tanımlayan sezyum standardı da dâhil olmak üzere atom saatleri